جنگل‌های اردبیل در گذر زمان، از سرسبزی انبوه تا زمین‌های عریان

                   http://www.irna.ir/filesystem/86/12/15/525116-20-22.jpg

داخلی. اقتصادی. منابع طبیعی. جنگل.

پوشش انبوه جنگلی که تا چند قرن قبل سرسبزی آن از دامنه‌های سبلان تا منتهی‌الیه شمال‌غربی چین‌خوردگی‌های البرز امتداد یافته بود، در عصر حاضر فقط به بخش کوچکی از استان اردبیل محدود شده است.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی ساکنان شهرک‌ها ، خیابان‌ها و محلات حاشیه اردبیل که در دهه‌های اخیر احداث شده‌اند شاید به سختی باور کنند که منزل مسکونی و یا مغازه آنان روی زمین‌هایی بنا شده‌اند که زمانی بخشی از این جنگل‌ها بوده‌اند.

اما کتاب‌ها و منابع تاریخی، گفته‌های کارشناسان و دقت در بعضی از اشعار و داستان‌های کوتاه محلی که سینه به سینه طی سالیان متمادی به نسل امروزی انتقال یافته‌اند این موضوع را تایید می‌کند که مکان‌های مزبور زمانی جنگلی انبوه بوده‌اند.

گونه‌های درختان مناطق مسکونی، روستاها و کوه‌های مرتفع را چنان در برگرفته بوده‌اند که در بعضی جاها ارتباط دو نقطه از طریق کوره‌راهی که به لحاظ انبوه درخت چون تونل‌های تاریکی به‌نظر می‌رسید، برقرار می‌شده است.

شادروان ، بابا صفری ، در کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ ، به نقل از کتاب معجم‌البلدان یاقوت حموی آورده است جنگل‌های اردبیل تا نزدیکی شهر گسترش یافته و چون دشمنان از گذرگاه‌ها و باتلاق‌های آن‌ها آگاه نبوده‌اند در هجوم‌های تاریخی پناهگاه امنی برای مردم به شمار می‌آمدند.

همچنین بخشی از یک قصه کوتاه که از ادبیات عامیانه محلی سرچشمه گرفته است به جایی می‌رسد که در آن می‌گوید " کلید دوه بویونیندا ، دوه گیلان یولوندا ، گیلان یولی سر به سر ، ایچینده میمون گزه‌ر " که ترجمه آن به فارسی نزدیک به این مضمون است " کلید در گردن شتر ، شتر در راه گیلان، در داخل سراسر راه گیلان میمون گشت و گذار می‌کند."
این قصه شعر گونه که قرن‌ها قبل در اردبیل سروده شده است این مطلب را که راه اردبیل به گیلان که پس از گذر از پیچ و خم‌های گردنه حیران به آستارا متصل می‌شود در آن زمان پوشیده از جنگل‌های انبوه بوده و در داخل آن‌ها میمون وجود داشته است.

به‌گفته کارشناسان اکنون در هیچ نقطه ازجنگل‌های شمال ایران میمون مشاهده نمی‌شود و نسل این حیوان در این مناطق بطور کلی از بین رفته است.

جنگل‌های اردبیل در زمان حاضر تا فاصله ‪ ۲۵‬کیلومتری شرق این شهر عقب نشینی کرده و به‌صورت تنگ که گونه غالب آن درخت فندق است مشاهده می‌شوند.

پوشش جنگلی علاوه بر تعدیل آب و هوا و طراوت بخشی به طبیعت منطقه برای مردم فواید دیگری از جمله در تامین سوخت داشته است.

بهره‌برداری بی‌رویه علت اصلی نابودی جنگل‌ها می‌باشد و چون این منابع خاصیت تجدید شوندگی دارند در صورت استفاده اصولی یعنی ایجاد تناسب بین درختان قطع شده با میزان تولید درخت در جنگل ، از بین نخواهند رفت.

قاچاق چوب در زمان‌های قدیم به لحاظ بالا بودن میزان مصرف سوخت‌های هیزمی به بهره‌برداری‌های بی‌رویه و در نتیجه نابودی جنگل‌های اردبیل دامن زده است.

اینک که سوخت‌های فسیلی جایگزین سوخت‌های هیزمی و تیرآهن وپروفیل جایگزین الوار و تیرهای چوبی شده‌اند، جنگل‌ها به‌نحو دیگری که حاصل زندگی امروزی هستند تهدید شده و از بین می‌روند.

سال‌خوردگان اردبیلی می‌گویند: در زمان قدیم استفاده مردم منطقه از جنگل به‌منظور تهیه سوخت هیزمی برای زمستان‌های سرد اردبیل بود.

به‌گفته آنان ، با تبر درختان را می‌انداختند و تنه آن‌ها را به‌صورت هیزم و شاخه‌ها را به شکل زغال در آورده برای فروش عرضه می‌کردند و در پاره‌ای از موارد درختان تنومند برای تهیه الوار و تیرهای چوبی در ساخت و ساز منازل مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

به‌واسطه استفاده نادرست و بی‌رویه از این منابع و کم توجهی مردم به این موضوع که با انداختن هر درخت تنومند می‌توان نهالی جایگزین آن کرد ، به مرور پوشش سبز جنگلی منطقه جای خود را به زمین‌های عریان داده است.

کارشناسان می‌گویند که درختان جنگلی موجود در این استان نمونه‌هایی از گونه‌هایی هستند که حدود ‪ ۲۰۰‬سال قبل به‌صورت انبوه درمنطقه وجود داشته‌اند.

تعدادی از این گونه‌ها شامل راش ، ممرز ، بلوط ، افرا و سایر گونه‌های ناخالص از قبیل ازگیل ، ولیک و خانواده نسترن‌ها بیانگر آن است که در آن زمان به‌شکل انبوه منطقه را پوشش داده بوده‌اند.

به‌گفته آنان چون داخل جنگل‌ها در تابستان خنک و در زمستان گرم است وجود پوشش انبوه جنگلی یکی از علل اعتدال آب و هوای اردبیل در محدوده میکرو کلیما در آن زمان‌ها بوده است.

آتش سوزی از حوادثی است که به‌ویژه در چند سال اخیر مناطق وسیعی از جنگل های استان اردبیل را در مدت کوتاهی به خاکستر تبدیل می‌کند.

در این استان آتش سوزی جنگل‌ها اغلب براثر بی‌احتیاطی چوپانان ، کشاورزان و گردشگران به‌ویژه هنگام خشکی هوا و وزش باد روی می‌دهد.

مسوولان و کارشناسان خودداری از انداختن ته سیگار و مواد مشتعل به داخل جنگل‌ها ، خودداری از روشن کردن آتش در جوار درختان و علوفه‌ها و خاموش کردن کامل آتش پس از استفاده از آن را برای پیشگیری از سوختن جنگل‌ها توصیه می‌کنند.

در زمان حاضر شاخص‌ترین گونه جنگلی موجود در اردبیل درخت فندق است که از بخش شرقی این استان شروع و پس‌از گذر از نزدیکی کوه‌های قفقاز و استانبول ترکیه در مرز کشور رومانی متوقف می‌شود.

این گونه جنگلی که پنج هزار هکتار از زمین‌های استان اردبیل را پوشش داده است از پدیده‌های نادر جنگلی در دنیا می‌باشد.

با طرح‌های اجرا شده در چند سال اخیر گونه‌هایی از درختان جنگلی از جمله راش ، ممرز ، بلوط و افرا و گونه‌های غیر تجاری شامل ازگیل ، ولیک ، گلابی وحشی و بعضی از خانواده گل سرخیان در استان اردبیل حفظ شده‌اند.

همچنین در منطقه خلخال دو گونه نادر موسوم به ارس و بنه یا چاتلان‌قوش که در چند سال اخیر در خطر نابودی قرار داشتند با اجرای قرق احیا شده‌اند.

در دامنه‌های سبلان به شکل پراکنده جنگل‌هایی با گونه‌های زبان گنجشک ، بلوط ، ممرز ، ولیک و خانواده نسترن وجود دارند که از آن‌جمله می‌توان به مناطق پاشا بیگلو و قینرجه اشاره کرد.

مدیر کل منابع طبیعی اردبیل می‌گوید : منابع طبیعی و جنگل‌ها نقش مهمی در توسعه پایدار این استان دارند و مردم باید بیش از پیش به موضوع حفاظت از این منابع خدادادی توجه کنند.

رحیم فرزانه ، در گفت و گو با خبرنگار ایرنا افزود : بذر کاری ، توسعه جنگل، حصارکشی، ایجاد کمربند و پاسگاه‌های حفاظتی و تشکیل مدیریت پیشگیری از آتش سوزی از اقدامات اساسی اداره کل منابع طبیعی اردبیل برای حفاظت از مراتع و جنگل‌ها در این استان می‌باشند.

او گفت : همچنین دو میلیون اصله نهال و درختچه زینتی در استان اردبیل غرس شده است.

استان اردبیل که در سرزمینی به شکل فلات واقع شده است از جانب شمال به سرزمین جلگه‌ای کرانه‌های رود ارس ، از غرب به کوه سبلان ، از جنوب به ارتفاعات استان زنجان و از شرق با شیب بسیار تندی به جلگه گیلان در کناره های دریای خزر منتهی می‌شود و سالانه بطور میانگین ‪ ۴۰۰‬میلی‌متر بارندگی دارد.

این استان دارای یک میلیون و ‪ ۱۵۰‬هزار هکتار مرتع و ‪ ۳۷‬هزار هکتار جنگل است.ک/‪۴‬